Dostrojenie terapeutyczne do osoby neuroatypowej

Odpowiednie dostrojenie terapeutyczne do osoby neuroatypowej stanowi fundament współczesnej i skutecznej pracy psychologicznej. W przeglądzie literatury dotyczącej wczesnych nieadaptacyjnych schematów (EMS) u osób neuroróżnorodnych przedstawiono wstępny zarys modelu STAND Attuned (DeCicco i in., 2023, za: Spicer i in., 2024), stanowiącego próbę integracji terapii schematów z paradygmatem afirmującym neuroróżnorodność.

Jak dostrojenie terapeutyczne do osoby neuroatypowej wpisuje się w model STAND Attuned?

Model STAND Attuned (ang. Schema Therapy Affirming NeuroDiversity — terapia schematów afirmująca neuroróżnorodność) zakłada, że:

Trudności w funkcjonowaniu wynikają głównie z niedopasowania osoba–środowisko

Model ten przesuwa akcent z podejścia skoncentrowanego wyłącznie na redukcji objawów na rzecz rozumienia zdrowia psychicznego w kontekście biopsychospołecznego dopasowania jednostki do środowiska. Niekorzystne doświadczenia z dzieciństwa (ACEs) odgrywają istotną rolę w rozwoju EMS, szczególnie w obszarach deprywacji emocjonalnej, izolacji społecznej i nieufności. W populacji osób neuroróżnorodnych może to przekładać się na zwiększone ryzyko zaburzeń lękowych, depresyjnych, PTSD oraz uzależnień. Z tego powodu interwencje skoncentrowane wyłącznie na redukcji objawów są uznawane za niewystarczające.

Afirmacja neuroróżnorodności i wzmacnianie zasobów osoby

Podejście afirmujące neuroróżnorodność zakłada, że terapia powinna nie tylko redukować cierpienie psychiczne, ale także wzmacniać pozytywną tożsamość, rozwój zasobów oraz doświadczenia sprzyjające dobrostanowi psychicznemu. Autorzy podkreślają znaczenie pozytywnych doświadczeń jako czynnika modyfikującego rozwój EMS oraz jako elementu ochronnego po doświadczeniach ACEs. W tym ujęciu terapia schematów może pełnić funkcję nie tylko interwencyjną, ale także profilaktyczną.

Kluczowa rola dostrojenia terapeutycznego (attunement)

Centralnym elementem modelu jest relacja terapeutyczna oraz ograniczone powtórne rodzicielstwo, rozumiane jako tworzenie bezpiecznej, regulującej i afirmującej przestrzeni relacyjnej w ramach profesjonalnych granic terapii. Model STAND Attuned podkreśla konieczność adaptacji języka terapeutycznego, uwzględniania indywidualnych zasobów klienta oraz aktywnego przeciwdziałania stereotypom i internalizowanemu ableizmowi.

Terapia schematów stanowi w tym kontekście model szczególnie użyteczny, ponieważ łączy rozumienie doświadczeń rozwojowych z pracą nad aktualnym funkcjonowaniem emocjonalnym i relacyjnym. Model STAND Attuned, choć wciąż znajduje się we wczesnej fazie rozwoju badawczego, stanowi ważny krok w kierunku integracji terapii schematów z podejściem neuroafirmującym i współczesnym rozumieniem czynników kontekstualnych wpływających na zdrowie psychiczne osób neuroróżnorodnych.

Autorzy podsumowują tę perspektywę następująco:

„Developmental trajectories of Autistic and/or ADHD individuals, including psychological well-being, largely reflect biopsychosocial processes related to person–environment fit across the lifespan.” (Smith i in., 2024, s. 6)

„Mental illness and psychological distress are not inevitable consequences of neurodevelopmental differences, but rather reflect biopsychosocial processes related to environmental stressors and life experiences.” (Smith i in., 2024, s. 6)

Słowniczek pojęć

Osoba neuroatypowa / neurotypowa

Osoba, której funkcjonowanie neuropoznawcze odbiega od statystycznie typowego wzorca (np. w spektrum autyzmu lub z ADHD) — w odróżnieniu od osoby neurotypowej.

Neuroróżnorodność

Koncepcja ujmująca zróżnicowanie neuropoznawcze ludzi jako naturalną odmianę, a nie wyłącznie deficyt do skorygowania.

STAND Attuned (Schema Therapy Affirming NeuroDiversity)

Model integrujący terapię schematów z podejściem afirmującym neuroróżnorodność, wspierający terapeutów w dostrajaniu się do osób autystycznych i z ADHD w pracy nad współwystępującym cierpieniem, bez ingerencji w rdzenne cechy autyzmu czy ADHD.

Terapia schematów

Nurt psychoterapii integrujący elementy terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), teorii przywiązania i metod doświadczeniowych, pracujący z utrwalonymi wzorcami przeżywania i reagowania (schematami).

Wczesne nieadaptacyjne schematy (EMS, early maladaptive schemas)

Utrwalone, dysfunkcyjne wzorce myślenia, emocji i reagowania, kształtujące się we wczesnym rozwoju i aktywne w dorosłości.

Dostrojenie terapeutyczne (attunement)

Wrażliwe rozpoznawanie stanów emocjonalnych i potrzeb klienta oraz responsywne reagowanie na nie w relacji terapeutycznej.

Ograniczone powtórne rodzicielstwo (limited reparenting)

Technika terapii schematów, w której terapeuta — w profesjonalnych granicach — pomaga zaspokoić część niezaspokojonych w dzieciństwie potrzeb emocjonalnych klienta.

Niekorzystne doświadczenia z dzieciństwa (ACEs, adverse childhood experiences)

Potencjalnie obciążające doświadczenia z okresu dzieciństwa, wiązane w badaniach z wyższym ryzykiem trudności zdrowotnych i psychicznych w późniejszym życiu.

Ableizm (internalizowany)

Uprzedzenia i dyskryminacja wobec osób z niepełnosprawnościami lub neuroatypowych; w wersji internalizowanej — przyjęcie tych przekonań wobec samego siebie.

Dopasowanie osoba–środowisko (person–environment fit)

Stopień zgodności między potrzebami i cechami jednostki a wymaganiami oraz warunkami otoczenia; jego brak bywa źródłem cierpienia niezależnie od samych cech neurorozwojowych.

Bibliografia

Spicer, L., DeCicco, E., Clarke, A., Ambrosius, R., i Yalcin, O. (2024). Understanding early maladaptive schemas in autistic and ADHD individuals: exploring the impact, changing the narrative, and schema therapy considerations. Frontiers in Psychology, 15, 1436053.